Trang chủ › Sống khỏe mùa lạnh
Mùa thi học kỳ: thức khuya ôn bài đang làm con học kém đi
20/11/2026 · 9 phút đọc
Cắt giờ ngủ để ôn thêm là cách nhiều học sinh dùng mỗi mùa thi, và cũng là cách phản tác dụng nhất. Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM), sau khi xem xét 864 nghiên cứu, kết luận ngủ ít hơn mức khuyến nghị gắn với giảm chú ý, giảm khả năng học và ghi nhớ, dễ cáu gắt.
Bài này dành cho phụ huynh có con đang ôn thi học kỳ: con cần ngủ bao nhiêu, uống cà phê, nước tăng lực bao nhiêu là quá, bữa sáng và vận động giúp gì cho việc học, và khi nào căng thẳng thi cử đã tới mức cần tìm hỗ trợ.
1. Giấc ngủ: con cần bao nhiêu giờ
| Độ tuổi | Khuyến nghị mỗi ngày (AASM, 2016) |
|---|---|
| 6-12 tuổi (tiểu học, đầu THCS) | 9-12 giờ |
| 13-18 tuổi (THCS, THPT) | 8-10 giờ |
Khuyến nghị này được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Hội Nghiên cứu Giấc ngủ cùng thông qua. Theo nhóm chuyên gia, ngủ đủ mức này gắn với chú ý, hành vi, học tập, trí nhớ, kiểm soát cảm xúc và sức khỏe tốt hơn.
Phép tính đơn giản cho học sinh THPT phải dậy lúc 6 giờ: muốn ngủ đủ 8 tiếng thì cần lên giường trước 22 giờ. Học đến 1 giờ sáng là thiếu 3 tiếng mỗi đêm, tức thiếu khoảng 21 tiếng sau một tuần ôn thi.
2. Cà phê, trà sữa, nước tăng lực: bao nhiêu là quá
Bộ Y tế Canada đưa ra mức caffeine tối đa mỗi ngày cho trẻ em theo độ tuổi; với thanh thiếu niên, mức thường được dẫn là không quá 2,5mg trên mỗi kg cân nặng. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ thì khuyến cáo nước tăng lực không nên có trong chế độ ăn của trẻ em và thanh thiếu niên.
| Độ tuổi | Caffeine tối đa mỗi ngày (Health Canada) |
|---|---|
| 4-6 tuổi | 45mg |
| 7-9 tuổi | 62,5mg |
| 10-12 tuổi | 85mg |
| 13 tuổi trở lên | Khoảng 2,5mg/kg cân nặng (học sinh 50kg: khoảng 125mg) |
Để dễ hình dung: một lon nước tăng lực 250ml phổ biến chứa khoảng 80mg caffeine, gần hết mức của một học sinh 10-12 tuổi. Cà phê phin pha đậm kiểu Việt Nam thường dùng hạt robusta có hàm lượng caffeine cao, một ly có thể vượt mức này. Caffeine uống sau 15-16 giờ chiều còn làm khó ngủ, kéo theo vòng lặp thức khuya, mệt, lại uống thêm.
3. Bữa sáng: lợi ích có thật nhưng ngắn hạn
Một tổng quan hệ thống năm 2016 gộp 45 nghiên cứu cho thấy ăn sáng (so với nhịn) giúp chú ý, trí nhớ, chức năng điều hành tốt hơn ngay trong buổi sáng hôm đó, rõ hơn ở trẻ thiếu dinh dưỡng. Bằng chứng về loại bữa sáng nào tốt nhất thì chưa thống nhất.
Áp dụng: hôm thi đừng để con nhịn ăn vì vội hay hồi hộp. Một bữa vừa phải có tinh bột, đạm và ít đường (xôi, bánh mì trứng, phở, cháo...) tốt hơn ly trà sữa hay bánh ngọt.
4. Vận động không phải là mất thời gian ôn
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2020) khuyến nghị trẻ 5-17 tuổi vận động trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày ở mức vừa đến mạnh, và hạn chế thời gian ngồi một chỗ, đặc biệt là xem màn hình giải trí.
Mùa thi không cần đủ 60 phút một lúc. Chia nhỏ: 10 phút đi bộ sau mỗi 1-1,5 giờ học, đạp xe, nhảy dây, chơi cầu lông cuối tuần. Đứng dậy vận động cũng giúp nghỉ mắt.
5. Màn hình trước giờ ngủ
Một nghiên cứu trên nam sinh 15-17 tuổi cho thấy ánh sáng LED từ màn hình buổi tối làm giảm melatonin, hormone báo hiệu buồn ngủ, và kính chặn ánh sáng xanh làm giảm tác động này. Một thử nghiệm ở Hà Lan (trình bày tại hội nghị, kết quả sơ bộ) ghi nhận thanh thiếu niên hạn chế màn hình buổi tối trong một tuần ngủ sớm hơn khoảng 20 phút.
Mức bằng chứng về tác động của điện thoại lên giấc ngủ vẫn còn tranh luận, nhưng cất điện thoại 30-60 phút trước giờ ngủ là việc dễ làm và gần như không có hại. Khi ôn bằng máy tính, nhắc con áp dụng quy tắc 20-20-20: cứ 20 phút nhìn màn hình, nhìn ra xa khoảng 6 mét trong 20 giây.
Căng thẳng thi cử ở học sinh Việt Nam không hiếm
Theo báo cáo UNICEF năm 2018, tỷ lệ trẻ em và vị thành niên Việt Nam có vấn đề sức khỏe tâm thần dao động 8-29% tùy nghiên cứu. Nhiều nghiên cứu trong nước ghi nhận tỷ lệ trầm cảm ở học sinh THPT 13-30%; một khảo sát năm 2021 ở Hải Phòng ghi nhận 43,2% học sinh có biểu hiện stress. Bác sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương cảnh báo áp lực học tập kéo dài làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, và đã gặp nhiều học sinh giỏi bị mất ngủ, hồi hộp trước kỳ thi.
Lịch một ngày ôn thi mẫu (học sinh THPT, dậy 6 giờ)
| Giờ | Việc |
|---|---|
| 6:00-6:30 | Dậy, ăn sáng có tinh bột và đạm |
| Sau giờ học | Ăn nhẹ, 20-30 phút vận động hoặc đi bộ |
| 19:00-21:30 | Ôn theo khối 45-50 phút, nghỉ 10 phút giữa các khối |
| Sau 16:00 | Không cà phê, trà đặc, nước tăng lực |
| 21:30 | Cất điện thoại, chuẩn bị đồ ngày mai |
| 22:00 | Ngủ (đủ 8 tiếng) |
Phụ huynh nên và không nên
- Nên: giữ giờ ngủ cố định cả trước ngày thi, kể cả cuối tuần.
- Nên: hỏi con thấy khó môn nào, giúp chia nhỏ khối lượng ôn thay vì giục học thêm giờ.
- Không nên: mua nước tăng lực, cà phê đặc để con thức khuya.
- Không nên: so sánh điểm với con nhà khác, hứa thưởng hoặc dọa phạt quá nặng theo điểm số.
Khi nào cần tìm hỗ trợ
- Con mất ngủ kéo dài trên 2 tuần, bỏ ăn, sụt cân.
- Con hay khóc, cáu gắt bất thường, thu mình, bỏ hoạt động từng thích.
- Con nói những câu tiêu cực về bản thân, hoặc có ý nghĩ tự làm hại mình.
Gặp các dấu hiệu trên, hãy đưa con đến khám ở khoa tâm lý, tâm thần nhi của bệnh viện. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7) có thể tư vấn cho phụ huynh và trẻ. Trường hợp khẩn cấp, gọi 115.
Làm theo mà vẫn chưa được?
Con ngủ trưa có bù được giấc đêm không?
Ngủ trưa 20-30 phút giúp tỉnh táo buổi chiều, nhưng không thay được giấc ngủ đêm. Ngủ trưa quá dài có thể làm tối khó ngủ hơn.
Đêm trước ngày thi có nên học xuyên đêm?
Không nên. Theo khuyến nghị của AASM, ngủ thiếu gắn với giảm chú ý và trí nhớ, đúng những thứ cần trong phòng thi. Ôn lại phần chính rồi ngủ đủ giấc tốt hơn.
Đèn học nên chọn loại nào?
Đèn LED ánh sáng trung tính, không nhấp nháy, đủ sáng mặt bàn và không chói vào mắt. Tránh học dưới ánh sáng quá tối kết hợp màn hình sáng.
Đồ dùng nhắc tới trong bài
Công khai: bài có link tiếp thị liên kết (affiliate). Bạn mua qua link, Soi Hàng có thể nhận hoa hồng từ sàn; giá bạn trả không đổi. Tìm hiểu thêm.
Tài liệu tham khảo
- AASM: khuyến nghị thời lượng ngủ cho trẻ em và thanh thiếu niên (2016, bản PMC)
- Psychiatric News: Sleep Experts Issue Recommendations for Children and Adolescent Sleep
- MedicalResearch.com: How Much Caffeine Should Kids and Teens Ingest? (mức của Health Canada)
- National Academies: Caffeine in Food and Dietary Supplements, Workshop Summary (2014)
- Advances in Nutrition (2016): tổng quan hệ thống bữa sáng và nhận thức ở trẻ em, thanh thiếu niên
- Hoyland, Dye, Lawton (2009): Nutrition Research Reviews, bữa sáng và hiệu suất nhận thức
- WHO Europe: Physical activity fact sheet
- van der Lely và cộng sự (2014): kính chặn ánh sáng xanh và melatonin ở thanh thiếu niên
- Bioscientifica: hạn chế màn hình một tuần cải thiện giấc ngủ thanh thiếu niên (2019)
- Healthline: quy tắc 20-20-20 cho mắt
- Nhân Dân: Rối loạn lo âu, trầm cảm ở học sinh vì áp lực thi cử
- Đại biểu Nhân dân: Bác sĩ cảnh báo nguy cơ lo âu, trầm cảm gia tăng trong mùa thi
- Tạp chí Y học Cộng đồng: nghiên cứu stress, lo âu ở học sinh
